Gleipnir Lífsmiðja: Bylting í baráttunni við ólæknandi sjúkdóma

Yfir 80% sjúkdómsvaldandi prótína í mannslíkamanum eru sem stendur talin „ómeðhöndlanleg" (e. undruggable) með hefðbundnum lyfjum. Mörg þeirra eru drifkraftar alvarlegra og ólæknandi sjúkdóma á borð við krabbamein og taugahrörnun. Gleipnir Lífsmiðja, líftæknifyrirtæki sem tók þátt í viðskiptahraðlinum Snjallræði í lok árs 2025, hefur þróað tækni sem gæti breytt því.

Hefðbundin lyf reyna að stöðva virkni sjúkdómspróteina. Tækni Gleipnis fer aðra leið og byggir á svokölluðum „nálægðarlyfjum" (e. induced proximity therapeutics), til dæmis sameindalími (e. molecular glues). Þau þvinga sjúkdómsprótínið í nálægð við önnur prótín og nýta þannig „endurvinnslukerfi" frumunnar sjálfrar til að brjóta það niður.

„Vandamálið er að þróun slíkra nálægðarlyfja er gríðarlega dýr, seinvirk og hefur hingað til byggt talsvert á tilviljunum. Það getur kostað einn til þrjá milljarða Bandaríkjadala að koma nýju lyfi á markað, sem bitnar bæði á heilbrigðiskerfinu og sjúklingum, og um þriðjungur af því ferli og kostnaði fer í sjálfa lyfjaleitina og forklínískar rannsóknir," segir Guðjón Ólafsson, vísindastjóri og einn stofnenda Gleipnis Lífsmiðju og lektor við Læknadeild HÍ.

Þar kemur skimunarvettvangur fyrirtækisins, SKÍRNIR, til sögunnar. Hann nýtir gersveppafrumur sem „lifandi tilraunaglös" til að skima kerfisbundið fyrir þvingaðri nálægð á hvaða sjúkdómsprótíni sem er, gegn mörg þúsund öðrum prótínum í lifandi frumum. Þetta gerist á skemmri tíma og með mun minni tilkostnaði en hefðbundnar aðferðir bjóða upp á. „Við erum í raun að kortleggja líffræðina áður en lyfjaframleiðendur hefja sína efnafræðilegu þróun, sem flýtir fyrir því að þessi nýju og byltingarkenndu lyf komist á markað," útskýrir Guðjón.

Frá doktorsnámi í London til verðlauna og Snjallræðis

Hugmyndin á rætur að rekja til doktorsrannsókna Guðjóns hjá dr. Peter Thorpe við Francis Crick Institute í London, þar sem hann rannsakaði með gersveppafrumum hvernig aðskilnaði litninga er stjórnað í frumuskiptingu. Það er ferli sem getur valdið krabbameini þegar það fer úrskeiðis í mönnum. Eftir 17 ár í námi og rannsóknum í London og New York flutti Guðjón aftur heim til Íslands og þróaði aðferðina frekar á rannsóknarstofu Eiríks Steingrímssonar, prófessors við Lífvísindasetur HÍ, með stuðningi Nýdoktorsstyrks Rannsóknasjóðs Rannís.

Verkefnið, þá undir heitinu „ProDiGY", hlaut Vísinda- og nýsköpunarverðlaun Háskóla Íslands 2025. Það sigraði þar með alla samkeppnina meðal 36 tilnefndra verkefna. „Í kjölfarið vakti verkefnið verðskuldaða athygli og við höfum hlotið ómetanlegan stuðning frá HÍ, Auðnu Tæknitorgi, og því öfluga nýsköpunarumhverfi sem er að byggjast upp hér á landi. Við tókum þátt í nýsköpunar- og viðskiptahröðlunum Snjallræði og KLAK health í lok árs 2025 og var sú reynsla ómetanleg til að keyra verkefnið hratt af stað," segir Guðjón.

Á bak við Gleipni standa, auk Guðjóns, Henný Adolfsdóttir meðstofnandi og framkvæmdastjóri, með áratuga reynslu af alþjóðaviðskiptum og samningagerð, og Birna Björnsdóttir sem stýrir markaðs- og sölumálum með reynslu úr lyfjageiranum frá Pfizer, Teva og Sidekick. Á rannsóknarstofu fyrirtækisins, sem er staðsett innan veggja HÍ, starfa rannsóknarstjórinn dr. Hieu Tran og Mikael Norðquist, sem lýkur meistaranámi við HÍ árið 2027 og leiðir fyrsta íslenska liðið í iGEM-keppninni í hönnunarlíffræði.

Sérhæfði skimunarbúnaðurinn sem SKÍRNIR keyrir á, keyptur fyrir einkafjárfestingu, er sá eini sinnar tegundar á landinu og er þegar nýttur í doktorsverkefni við HÍ sem rannsakar sjúkdómsprótín tengt alvarlegum heilkennum, hvítblæði og sjálfsofnæmi.

„Framtíðarsýn okkar hjá Gleipni Lífsmiðju er einfaldlega sú að ólæknandi sjúkdómar muni heyra sögunni til. Nálægðarlyf og sameindalím munu breyta landslagi lyfjameðferða og gera þær skilvirkari, öruggari og betri fyrir sjúklinga," segir Guðjón.

Saga Gleipnis er enn eitt dæmið um hvernig hugmyndir sem fá pláss til að vaxa í Snjallræði geta þróast í raunveruleg vísindaleg og samfélagsleg áhrif.

Umsóknarfrestur í Snjallræði háskólahraðal rennur út 27. ágúst kl. 23:59.

Ertu með hugmynd sem gæti orðið næsta Gleipnir Lífsmiðja? Sækja um hér.